تبلیغات
تـاریـخ - مـتـافـیـزیـک - اقدامات فرهنگى سید مطلّب مشعشعى‏

اقدامات فرهنگى سید مطلّب مشعشعى‏

چهارشنبه 14 تیر 1391 08:16 ب.ظ

نویسنده : سید فاخر خلف زاده *موالی زاده*
    مشعشعیان در قرن نهم هجرى (845ق) حكومتى شیعى بر مبناى آموزه‏ها و تعالیم سید محمد بن فلاح در حویزه پایه‏ریزى كردند. سید مطلب مشعشعى نواده‏ى چهارم سید محمد فارغ از دغدغه‏هاى قدرت و حكومت و بى آنكه در فكر كسب قدرت باشد، امیرى دانشمند و دانش‏پرور بود. او با فراخواندن علما به حویزه و تأسیس مدرسه‏ى علوم دینى در آن شهر موجبات تربیت نسل جدیدى از امراى مشعشعى گردید. فرزند او سید خلف و نواده‏ى او سید على خان از جمله تربیت یافتگان این دوره هستند كه از علماى شیعه محسوب شده و تألیفات ارزشمندى از خود به یادگار گذاشته‏اند.
   

    سید مطلّب موسوى مشعشعى، پدر سید مبارك خان را باید یكى از علماى برجسته و تأثیرگذارِ اواخرِ قرن دهم هجرى نامید. او فرزند سید بدران بن سید فلاح بن سید محسن بن سید محمد مشعشعى است و با چهار پشت به بنیان‏گذار حكومت مشعشعیان، یعنى سید محمد بن فلاح مى‏رسد. سید مطلّب بدون آن كه سوداى قدرت و فرمانروایى در سر داشته باشد، به جاى وارد شدن در حوزه‏ى قدرت و منازعات مرتبط به آن، با روى آوردن به اقدامات و فعالیت‏هاى فرهنگى، منشأ خدمات شایانى گردید و نام نیكى از خود به جاى گذاشت. او جزء معدود موالىِ مشعشعى بود كه پدرش سید بدران، برادرش سید سجاد و پسرش سید مبارك، همگى فرمانروا و حاكم بودند، اما او بر اریكه‏ى قدرت ننشست و به فكر به دست آوردن آن نبود. همین خصلت سید مطلّب سبب گردید تا دوره‏ى او، عصر طلایىِ مشعشعیان در عرصه‏ى علم و ادب باشد و پس از آن، علماى چندى از خاندان مشعشعى پا به عرصه‏ى وجود گذارند.
    سید مطلّب پس از به قدرت رسیدنِ پسرش سید مبارك، از قدرت و نفوذ او براى بسط، ترویج و آموزش علومِ آن دوره، استفاده كرد. او با دعوت از شیخ عبداللطیف جامعى و تأسیس مدرسه‏ى علوم دینى در حویزه، به تربیت نسل جدیدى از امراى دانشمند و دانش‏پرورِ مشعشعیان، همت گماشت. پیش از آن نیز سید مطلّب، نهایت احترام و اكرام را نسبت به پدرِ شیخ عبداللطیف، یعنى شیخ نورالدین على، ابراز داشته و او را در دورق، مسكن داده بود. شیخ نورالدین على از شاگردان شهید ثانى بود، كه از جبل‏عامل به عراق مهاجرت كرد. او ابتدا به نجف و سپس به دورق رفت.1 پسر شیخ نورالدین، یعنى شیخ عبداللطیف نیز از عالمان دینى بود، كه به دلیل احاطه بر علوم آن دوره، او را ابى جامع لقب داده بودند. او از شاگردان شیخ بهایى بود و مؤلف امل الامل، او را فقیه صالح معرفى مى‏كند.2 اهتمام و عنایت سید مطلّب به ترویج و آموزش علوم، و توجه خاصِ ایشان به شیخ نورالدین على و بعدها به شیخ عبداللطیف، نشان دهنده‏ى دانش‏دوستى و دانش‏پرورى او است؛ به همین دلیل مولانا كمال‏الدین محمد بن حسنِ استرآبادى، شرح فصولِ خواجه نصیر را به نام سید مطلّب مشعشعى نوشت.3
    تأسیس مدرسه‏ى علوم دینى در حویزه توسط سید مطلّب، با هدایت و مدیریتِ شیخ عبداللطیف جامعى، نقش مهمى در گسترش آموزش‏هاى دینى در مناطقِ تحت نفوذِ مشعشعیان داشت. با گشوده شدن مدرسه‏ى علوم دینى، تعداد زیادى طلبه و هم‏چنین امراى خاندان مشعشعى، در آن به آموزش پرداختند و علماى بزرگى در دامن آن پرورش یافتند. سید خلف و سید راشد، پسران سید مطلّب، از جمله‏ى تربیت یافتگان همین مدرسه بودند.
    سید خلف مشعشعى را باید فرزندِ خلفِ سید مطلّب دانست، زیرا نه تنها راه و روش پدر را در میل و گرایش به علوم آن روز دنبال كرد؛ بلكه فراتر از او، در این راه آن‏چنان پیش رفت كه یكى از علماى شیعه گردید.4 او فرزند سید مطلّب، با مادرى از بنى تمیم بود و در جوانى در ركاب برادر بزرگ‏ترش سید مبارك بود. او به همراه برادرش در بسیارى از نبردها، حضور فعال داشت و رشادت‏ها و دلاورى‏ها از خود نشان داده بود.5 علاوه بر شجاعت و مرتبه‏ى علمى، سید خلف داراى قریحه‏ى شاعرى نیز بود. ریاضت‏پیشگى و عبادت سید خلف، سبب گردیده بود تا همواره او را در عبادت، مثال بزنند.6 هم‏چنین از علاقه‏ى سید خلف درباره‏ى عمران و آبادى قریه‏ها و احیا و آبیارى اراضى، یاد كرده‏اند؛ كما این‏كه خلف آباد7 به عنوان یكى از قصبه‏هاى مهم مشعشعیان با ابتكار او آباد و به نام او نام‏گذارى شد.8
    اما آن‏چه شأن و منزلت علمى سید خلف مشعشعى را بیش از هر چیز برجسته و متجلى مى‏گرداند كتاب‏هاى او است، كه مزید بر شجاعت، عبادت، علاقه به عمران و آبادانى و قریحه‏ى شاعرى این عالِم بزرگوار است. مجموعه‏ى آثار گران‏بهاى به جا مانده از سید خلف مشعشعى عبارت از: سیف الشیعة، در حدیث و در طعن دشمنان شیعه؛ برهان شیعه، در اثبات امامت؛ الحجة البالغة، در كلام و هم‏چنین اثبات امامت؛ فخر الشیعة، در فضایل امام على‏علیه السلام؛ المنهج القویم، در كلام حضرت على‏علیه السلام و حق الیقین در سلوك و طریقت مى‏باشند.9
    بعد از سید خلف مى‏بایست از پسر او سید على، معروف به سید على خان نام برد؛ او نیز از جمله دانشمندان بزرگ شیعه است. نویسنده‏ى كتاب ریاض العلماء او را از «اكابر علما» مى‏داند، كه به تصوف نیز گرایش داشته است. به اعتقاد او بخش اعظم نوشته‏هاى سید نعمت الله [جزایرى‏] شوشترى برگرفته از تألیفات این سید بزرگوار است.10 علامه محمد بن حسن حّر عاملى نیز او را عالم، فاضل، شاعر و ادیب گرانقدرى مى‏داند كه در باب اصول و امامت و... ، تألیفاتى از خود به یادگار گذاشته است.11
    دانش‏پرورى و دانش‏دوستىِ امراى مشعشعى، سبب گردیده بود تا در دوره‏ى سید على مشعشعى، سید نعمت الله جزایرى، نیاى سادات جزایرىِ خوزستان، از جزایر به حویزه آمده و در آن‏جا سكونت گزیند و پس از مدتى به شوشتر عزیمت كند.12 سید نعمت‏الله، در كتاب الانوار النعمانیة پس از ذكر دوستى و مراوده‏ى خویش با سید على، او را در علم، ادب، عبادت، رسیدگى به حالِ مردم و شعر، سرآمد توصیف كرده است.13
    برخلاف سید مطلّب و سید خلف، سید على مشعشعى از سال 1060 تا 1088 قمرى حاكم مشعشعیان بود و بر حویزه و اطراف آن حكومت مى‏راند.14 با این وجود، على‏رغم ناآرامى‏ها و درگیرى‏هاى دوره‏ى حكومت سید على، كتاب‏هاى زیر، از او به یادگار مانده است:15
    1. الانورا المبین، چهار جلد در باب حدیث؛
    2. خیر المقال فی مدح النبى و الآل، چهار جلد؛
    3. نكت البیان، در سه فصل و فصل اوّل در تفسیر قرآن؛
    4. منتخب التفاسیر، در تفسیر قرآن؛
    5. خیر الجلیس و نعم الانیس، دیوان شعر؛
    6. المقاصد، رساله‏ى ارسالى به عنوان هدیه براى شیخ على، فرزند شهید ثانى.

    علاوه بر كتب مذكور، اشعار فراوانى از سید على خان به یادگار مانده است.
    پس از سید على بن سید خلف، باید از نوه‏ى او سید على بن سید عبدالله نام برد؛ سید على و پدرش سید عبدالله، هر دو از فرمانروایان مشعشعى بودند. سید عبدالله براى مدت كوتاهى، یعنى هفت ماه و بیست روز، والى مشعشعیان بود و در سال 1097 قمرى بدرود حیات گفت، و پسر او سید على، یك بار در سال 1112 قمرى، به مدّت هشت ماه و بار دیگر در سال 1127 قمرى، حاكم مشعشعیان گردید. از آن‏جا كه علم و ادب در آن دوره از رونق و شكوفایىِ خاصى برخوردار بود و سید عبدالله نیز همانند پدرش سید على و جدّش سید خلف، دانش‏پرور و دانشمند بود، همواره از سوى اهل قلم و عالمانِ دینى، مورد احترام قرار مى‏گرفت؛ هر چند، مقام و شأن علمى او در زمینه‏ى علوم دینى، به جایگاه رفیعِ سید على و سید خلف نمى‏رسید.16
    پایه‏ریزى و بسط آموزشِ علوم دینى و معارف اسلامى توسط سید مطلّب سبب گردید تا در نسل‏هاى بعدى این امر تداوم یابد و فرزندانِ امراى مشعشعى فقط به فكر كسب قدرت و تصاحب حكم والى‏گرى نبوده، شیوه‏ى علم اندوزى در حوزه‏ى معارفِ دینى را نیز پیشه‏ى خود سازند.17
    سید على بن سید عبدالله، مؤلف كتاب الرحلة المكیة، آخرین فرد از عصر طلایىِ شكوفایىِ علوم نزد مشعشعیان است. او حوادث مشعشعیان از تأسیس حكومت و روىِ كار آمدن سید محمد بن فلاح، تا سال 1128 قمرى را به رشته‏ى تحریر در آورده است. از آن‏جا كه كتاب مزبور مأخذِ اصلى و عمده‏ى تاریخ‏نگاران، در تألیف تاریخِ مشعشعیان بوده، از این‏رو سید على، نام‏آورتر و معروف‏تر از نیاكانِ عالِم و صاحب فضل خویش است. در حقیقت بدون كتاب سید على، نگارش تاریخ مشعشعیان امكان‏پذیر نبود؛ چنان‏چه بخش عمده و اصلى نوشته‏هاى احمد كسروى درباره‏ى تاریخِ مشعشعیان، برگرفته از كتاب او مى‏باشد و على‏رغم دیدگاه‏ها و نظرات خصمانه و جانب‏دارانه‏اش نسبت به مشعشعیان، آن اثر را از جهت تاریخِ مشعشعیان داراى ارزش بسیار مى‏داند.18 گفتنى است، كسروى هیچ‏گاه نام كتاب فوق را ذكر نكرده و فقط به كتاب سید على، از آن نام مى‏برد؛ اما محمد على رنجبر، نام تاریخ مشعشعیان را بر آن نهاده است.
    علاوه بر علماى مشعشعى، باید از عبدعلى‏بن ناصربن رحمه الحویزى (متوفى سال 1053ق) ادیب و شاعر آن دوره نیز یاد كرد، هر چند او در بصره مى‏زیست و نزد دیریان از احترام و منزلت بالایى برخوردار بود؛ اما او نیز، پرورش یافته‏ى دوران طلایىِ شكوفایىِ علم و ادب نزد مشعشعیان است.19 شیخ عبدعلى الحویزى علاوه بر عربى، به فارسى و تركى نیز شعر مى‏سرود و دیوان شعرى به عربى، از او به یادگار مانده است. او برخى از اشعار خود را، شخصاً به سمع شیخ بهایى رسانده بود. تألیفات شیخ عبدعلى الحویزى عبارت از: المعول فی شرح المطول، قطر الغمام فی شرح كلام الملوك الكلام، هم‏چنین كتابى در نحو و حكمت و عروض و رساله‏اى در رمل، و كتابى در موسیقى است.20
    به هر حال، روحیه‏ى علم اندوزىِ امراى مشعشعى كه با درایت و دانش‏پرورى سید مطلّب آغاز شده بود، فقط تا دو یا سه نسل ادامه یافت. پس از سید على بن سیدعبدالله (سال‏1128ق) مشعشعیان هیچ‏گاه افراد دانشمند و دانش‏پرورى چون: سید خلف و پسرش سید على به خود ندیدند. از سرنوشت مدرسه‏ى علوم دینى حویزه كه به همت سید مطلّب و با مدیریت شیخ عبداللطیف جامعى تأسیس شده بود، اطلاع دقیقى در دست نیست؛ مدرسه‏اى كه مى‏توانست با ادامه و گسترشِ فعالیتِ خویش، نسل‏هاى جدیدى از علما و فضلا را تربیت كرده و حویزه را مركز و قطب علمى گرداند؛ اما كشمكش‏ها و تنازعاتِ درون خاندان مشعشعیان و افزایش بى‏رویه و لجام گسیخته‏ى میل و علاقه به قدرت، به همراه اختلافات و دسته‏بندى‏هاى خاندانى، سبب گردید تا حویزه به جاى پیشرفتِ در حوزه‏ى علم و ادب، دچار پس‏رفت گردد. سرانجام كار بدان‏جا مى‏رسد كه مطلّب دیگرى، یعنى مولا مطلّب، پسر سید محمد بن سید فرج الله، در سال 1175 قمرى با پاشاى بغداد متحد شده و با لشكر انبوهى بر شیخ سلمان، شیخِ خردمند و كاردانِ كعبیان، یورش برد.

این مقاله متعلق است به اقای   عبدالنبى قیّم‏ .




دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: - -



انواع کد های جدید جاوا تغییر شکل موس